W krôjnie “moin, moin”

W zélnikù 2016 rokù bëlë më z mòją bialką Eweliną, starką Danutą a cotką Marilką wërézowóny do Niemców. Bëla to krótkô wanoga do Wschódny Frizje. Pôrã dniów mieszkelë më w Westerstede – miasteczkù, co leżi krótkò Òldenbùrga. A gòszczony më bëlë prôwdzëwie pò królewskù bez Rafała – syna cotczi. W Westerstede prowadzy òn restaùracjã Agave a w parce negò gardu – Moorbùrgù gòspòdã, jakô zwie sã Ostfriesischer Hof. Kùcharzã w ni je Robert, chtëren rëchtëje nadzwëk smaczné jestkù! (Temù przëjachôł jem nazôd dodóm kąsk wëpaniali).
W òkòlim Òldenbùrga lëdze gôdają jesz môlowim platdojczã, a witają sã, czë to ze znónym czë cëzym, słowã „moin”, jaczé pòchôdô z frizyjsczégò jãzëka (zazdrzë tuwò). Je to slówkò òznacziwającé kaszëbsczé „witôj” abò pòlsczé „cześć”. Czedës bëlo téż ùżiwóné na Kaszëbach, le terô je prawieże zabëté. „Moin” pòjôwiô sã téż przed chëczama na rozmajitëch witôczach, na dwiérzach krómów czë gòspòdów, tak jak w Ostfriesischer Hof nad bùtnowima dwiérzama.
W krómach Òldenbùrga wszëtkò mòże dostac. Nawetka w wiôldżich ceńtrach hańdlowëch są do kùpieniô regionalné ruchna dlô bialczi ë chlopa. (Chtëż bë tak co kòl naju widzôl?).
Żlë mdzeta w òkòlim Òldenbùrga bédëjã zajachac do Westerstede a òsoblëwie wôrt je òdwiedzëc Ostfriesischer Hof w Moorbùrgù.

PS. Kąsk ò ti wizyce dô do pòczëtaniô w séwnikòwi „Pomerani”. Brifka téż tam bél 🙂

P1000867

P1000882P1000898 P1000899 P1000901

P1000906 P1000958

Znajeta tak co: Scynanié kani

SONY DSC

Wczerô tj. 23 czerwińca, tzn. na swiãtojańczi, abò sobótczi, béł jem na dwùch szpektôczlach pt. Scynanié kani. Nen stôrodôwny kaszëbsczi òbrzãd przedstôwióny béł ò 5 pò pôłnim w Wejrowie a pòtemù ò 7 wieczór w Strzelnie.

W Wejrowie sprôwcama negò widzawiszcza, prôwdã rzec hepeningù bëłë Téater Zymk, wejrowsczé Mùzeùm, Chùr Lutnia z Lëzëna, stowôra młodëch Kaszëbów Nowô Tatczëzna a Fundacja im. Księdza Profesora Włodzimierza Sedlaka. Pòchód z kanią (ekòlodze a òbróńcowie prawów zwierzãtów spòkójno – kania bëła dót – z szôtorów zrobionô a piórama nafùlowónô) wëszedł z Mùzeùm a rëgnął szasëjama Miasta bez deptak na rénk. Trzôskù a zadzëwòwaniô dało wiele. Przédné zewiszcze negò widzawiszcza bëło: Dobrô zmiana – zabic kaniã! Na kùńc, a bëło to kòle sztaturë Remùsa, czësto procëm zwëkòwi, Sãdzô kaniã ùwòlnił z wszelejaczich winów! Chòc tak sã sta ptôch nen lëchi, kò sedzy w nim jaczi demón czë czarownica, òstôł bez lëdzy rozszarpóny do nédżi, tak że pióra sëpnãłë na òbrôz malowóny bez Maceja Bibersteina a wejrowsczi flaster. Jesz na kùńc zaspiéwelë më kaszëbsczi himn: Zemia rodnô, pëszny kaszëbsczi kraju… a flot bierzącë z dodomù białkã, pònëkelë më na nordã Kaszëbsczi, do Strzelna.

Chcałobë sã napisac, że w Strzelnie bëło tak jak stôri zwëk kôże. Béł Łówczi, Rakôrz, Sãdzy, Szôłtës, Draszk, Żid niosący kòtë w miechù a Kat na kòniu, bëłë snôżé brutczi, co cygnãłë kawle, jaczich chłopów dostóną, wszëtkò bëło jak bë mia bëc, leno… Szkòda, że wikszosc pòstacëjów stojała staticzno na binie a nié, na przëmiôr na jaczi grzëpie westrzód łąków. Szkòda, że jãzëczi pòlsczi z kaszëbsczim bëłë tak baro wëmiészóné – wicy mie bë sã widzało, czejbë w całoscë bëło pò kaszëbskù, abò pò pòlskù… Në jo, ni ma co za wiele gniesc, kùńc kùńców kania w Strzelnie bëła scãtô (za drëdżim pòdjachanim do ni Kata, co miescy sã w normie, ë nijak nie dôwô leżnoscë do pògòrchë ani smiéchù), bez co wszëtczé nieszczescô, pladżi, grzéchë òstałë òd lëdzy òdnëkóné.

Tima co zorganizowelë latosé Scynanié kani w Wejrowie i Strzelnie wiôldżé Bóg zapłac. Pò tak czims człowiek czëje sã wiele lżi…

PS.

W Strzelnie na zôczątkù widzawiszcza Scynaniô, stojącë parót, zaspiéwelë më himn kaszëbsczi, tj. Tam dze Wisła òd Krakòwa… Czej më dospiéwelë do Krakòwa katowsczi kóń z redoscë wiesół zarżôł… Bëło to dlô mie jak znak. Pò prôwdze nadzwëkòwi symbòl. Niechtërny wiedzą ò co jidze 😉

PS.2

Dlô nëch, co chcą wiedzec, cëż to je za dzywny zwëk no Scynanié kani krótczé jinfò pò pòlskù pòd òdjimkama . Continue reading “Znajeta tak co: Scynanié kani”

Znajeta tak co: Pòkłón feretronów

SONY DSC

Kłóniają sã w marijnëch sanktuariach w Swôrzewie, Swiónowie, Wejrowie, Wielu… Kłóniają sã pielgrzimòwie a stanice, krziże, feretronë, co je niosą. Tak co leno na Kaszëbach? Kò w Pòlsce gwës nié. A w swiece? Czekawé òd czedë nen zwëk zwóny pòkłónã, czë jak chcą jiny tuńcã feretronów, je na Kaszëbach praktikòwóny? Kùreszce cëż to je za zwëk, czemù służi? Nie je to czasã pòwtôrzanié błogòsławieństwã krziżã, czë mònstrancją? Lëdze tak robią, bò ksądz tak co robi? Jak dopiérze je wicy pëtaniów, jak òdpòwiescy. Jak co wiéta, tej napiszta.
Hewò czile òdjimków z òdpùstu na Swiãtëch Wejrowsczich Górach, jaczi béł 22 maja 2016 roku. Continue reading “Znajeta tak co: Pòkłón feretronów”

Znajeta tak co: Pôlenié Sztrómana

1

Òd dzysô wszëtczi biédë kùńc! W Zeloné Swiątczi, 15 maja 2016 rokù, w Zbichòwie (wejrowsczi kréz) spôlony béł słomiany Sztróman – symbòl zymkòwi biédë. Pôlenié Sztrómana to gwës stôri pògańsczi zwëk (kò mòże germańsczi nó co bë wskôzywa jegò pòzwa), praktikòwóny leno w Zbichòwie. Òpisôł gò m.jin. Bòlesłôw Bòrk w mònografie pt. Zbychowo i Reszki (1994).

Czej Wa ò tim zwëkù, abò pòdobnëch, co czëła dôjta znac.

 

A hewò tak nen zwëk Pôleniô Sztrómana òpisëje Bòlesłôw Bòrk w artiklu pt. Ożniwinë („Pomerania”, nr 6, 1981, s. 42-44). Czekawé, że dzeje sã to òb czas òżniwinów na nié na zymk. Kò w teksce je gôdka ò „głodnym zymkù”…

(…) Dalej postępowali młodzieńcy niosąc na marach słomianą kukłę nazywaną różnie; jedni mówili na nią strëch, inni banks, a mieszkańcy Reszek sztróman. Za kukłą szedł sołtys, znani reszkowscy gburzy z żonami i młodzież. Po bokach biegła rozwrzeszczona dziatwa. Stanęli na placu, wiónk i krutki zawiesili na girlandach, a strëcha postawili na przygotowanym zawczasu kopcu na środku placu. Starzy rozeszli się do stołów, a młodzież zrobiła wokół kukły krąg. Ktoś zaśpiewał piosenkę:

Hejże, braca stańmë wszëtce kołem,

na czesc wiónka zaspiewajme społem.

Kto robotë jimo sę ochotnie,

Temu nigdë nie będze markotnie.

(…) Ja nabrałem śmiałości i z innymi dzieciakami biegałem po lesie, wyciągałem z innymi podczas przerw w tańcach źdźbła słomy ze strëcha i przynosiłem je rodzicom. Niektórzy zabierali je do domu i przechowywali do jesieni, by wpleść je do powrósła, którym zabezpieczano na zimę drzewka owocowe przed zającami. Ponoć źdźbła miały przynieść w przyszłym roku urodzaj owoców.

Na dożynkach znalazł się znany w całej okolicy włóczęga Wasylk, który wędrował od wsi do wsi roznosząc nowinki i plotki i gdzie się dało gotował zupę z gwoździ. (…) Opowiadał, jak w dawniej za szlacheckich czasów reszkowianie obchodzili ożniwine. Znaczniee większego niż dziś strëcha przywożono na drabiniastym wozie zaprzężonym w cztery szemle. Na wozie siedziały dziewczęta, a parobcy cwałowali na koniach. Na drugim wozie karczmarz wiózł zakupioną przez sołtysa dużą beczkę miodu. – Tak bëło przóde – twierdził Wasylka, ale czy naprawdę? Jedni mu wierzyli, inni nie.

Wreszcie doczekaliśmy się (…) zachodu słońca. Nim skryło się za Pucką Górą, zapalono pochodnie i lampiony nad krómem karczmarza i stołem orkiestry. Wszyscy zebrali się na placu i wokół niego. Reszkowski sołtys wygłosił swoją mowę. Powiedział o szczęśliwych żniwach, zebranym plonie, i o tym, że głodny zymk musi odejść. Czy chce, czy nie chce – podkreślił dobitnie – ale musi odejść. Wskazał przy tym na strëcha i rzekł: – To je ten zły dżôd, głodny strëch, niewdzęczny sztróman i me go spolimë, żebë wicy z nama nie bëł. Wziął pochodnię od stojącego przy nim parobka, zamachał nią w powietrzu i ku uciesze zebranych przyłożył do słomy. – Niech pusty odchodzy, a pełny przechodzy – powiedział uroczyście.

Buchnął płomień, orkiestra zagrała jakiś hejnał, a my, wszyscy uczestnicy ożniwinë wznieśliśmy radosny okrzyk.

Płomień do radosc i wesele, a dym wróży nieszczescy – powiedziała mama wpatrzona w rwące w górę pod korony drzew jaskrawe płaty ognia. (…)

Był to jednak ogień słomiany i szybko przygasał. Przy dogorywającym strëchu odtańczono trzy ostatnie tańce w rytmie prawie szalonym i uformował się orszak, ale już bez przednówkowego dziada. Jego miejsce na marach zajęła sołecka króna. Dożynkowy korowód udał sie do sali karczmarza Glóze, gdzie zabawa trwała aż do rana.

Ze względu na mnie rodzice nie poszli do Reszek. O zmroku byliśmy już w domu. Ten niespotykany nigdzie w okolicy obrządek utkwił mocno w mojej pamięci. Szkoda, że dziś już nie istnieje.

Continue reading “Znajeta tak co: Pôlenié Sztrómana”

Cos pò anielskù

Slédnym czasã (strëmiannik 2016 rok) w pismionie Slavic Eurasian Studies (Nr 30) òpùblikòwóny òstôł artikel Grégòra J. Schramke ò kaszëbsczi pismieniznie. Artikel nen ùkôzôł sã pò anielsku pòd titlã: The Most Recent Kashubian Literature: The Situation Today, Achievements and Tasks for the Foreseeable Future. Dlô nëch, co chcą zapòznac sã z całim tekstã pòdôwóm pòwrózk: http://src-h.slav.hokudai.ac.jp/coe21/publish/no30_ses/index.html
Aùtor, òkróm òbgôdënkù kaszëbsczi pismieniznë – pòezje, prozë, dramë, dôwô téż pôrã dolmaczënków. Westrzód tekstów bëlnëch pòétów Stanisława Janke, Tómka Fópczi, Zbigórza Joskòwsczégò, Léòna Heyczi czë Aleksandra Labùdë nalazła sã téż mòja wiérztka pt. Prôwda. Napisôł jem jã w 2004 abò 2005 rokù. Na gwës bëła òna do smarë dónô w 2005 rokù w Zymkù numer 5. Hewò tuwò niżi je òna w òriginale ë dolmaczënkù zrëchtowónym bez Grégòra J. Schramke ë J. Kòwalewską.

Prôwda

To nie je prôwda
Że Jô
(pisóny z wiôldżi lëtrë)
Jem
Namieniony dzes tam wësok
Przez Tegò Co Gò Zwią Jak Zwią
Bò Zwac mùszą
Nie je to prôwda
Że Jô
(malowóny grëbszim pãdzlã)
Jem môlińczim szwach robòkã
Jaczi za sztërk mdze wcësniony
Bòżim Bótã w pich
Jô Jem Jaczi Jem
ÒN (wëżi Pòzwóny Jak Pòzwóny)
Mùjkô le mie pò szadëch klatach

The Truth

It is not true
That I
(written with a capital letter)
Am
somewhere up there Destined
by Him-Whom-They-Name-As-They-Name-
-Because-They-Must-Name-Him
It is not true
That I
(painted with a broader brush)
Am a tiny weak worm
Who in a moment will be ground
into the dust by God’s Shoe
I Am Who I Am
HE (Named As He Was Named above)
Just strokes my tousled hair

Znajeta tak co: Dëgùsë

Jidą Jastra (Jastrë, Wiôlgônoc). Môta Wa ju dëgówczi naszëkòwóné? Pierwòszno to bëła robòta młodëch knôpów, jaczi w Jastrowi Pòniedzôłk szlë w chëczë, dze bëłë młodé, pëszné brutczi a za farwòwóné jaja czë kùcha dëgòwelë je jałówcã abò brzózkama. W trzecy dzéń Jastrów, we wtórk, dzéwczãta dëgòwałë knôpów. Ks. Sëchta òpisëje téż taczi zwëk: żle brutce ùdało sã wëpùszczëc z chléwa swinie na pòdwórzé, tej wszëtczégò dëgòwaniô bëło kùńc. (Sy, t. I, s. 193-195)
W Starzënie dëgòwało sã brzózkama, jaczé mùszôł przërëchtowac ju dobrëch pôrã dniów przed Jastrama. Zerwóné wkłôdało sã do wãbòrka abò wazonu z wòdą a stôwiało w cepłim môlu, nôlepi kòl piécka, żebë fejn zeloné sã rozwiłë. W mòjëch dzecnëch latach (70. i 80. lata XX stalata) dëgòwanim zajimałë sã dzecë. Wczas reno (5-6 gòdzëna) sã wstôwało, nôprzód dostôwalë wdëgòwóné mëma z tatkã, óma i ópa a tedë szło sã do cotków a wùjów. Za bëlné dëgòwanié ti dôwalë co miodnégò abò płacëlë dëtkama – kò mógł kòl tegò nawetkã dobrze zarobic. Dëgówkama biło sã pò szpérach – nié za mòcno, nié za letkò. Dzysdnia chòdzą dëgòwnicë pò chëczach, le czãsto òkróm dëgòwaniô leją téż wòdã. Bicé rózgama nie bëło leno znóné na Kaszëbach, ale téż chòcbë na Mazurach i Warmie.
W Jastrowi Pòniedzôłk przëchôdôł téż zajc do dzecy, jaczi przënôszôł do rëchli ùszëkòwónëch gniôzd rozmajité miodné darënczi. Zajc béł wiedno biédniészi jak Gwiôzdór, pewno temù na Jastrë tak sã nie żdało jak na Gòdë. Gniôzda bëłë schòwóné w ògrodze, kòmòrze czë szaùrze.
Czej pamiãtôta, jak kòl Waju wëzdrzałë Jastrë, òsoblëwie dëgòwanié abò zajc, tej dôjta znac.

Fragment opowiadania Hurenamle kaszubskie “Deguse”:

Continue reading “Znajeta tak co: Dëgùsë”

Znajeta tak co: Hùrënamële

Ksądz Bernat Sëchta tak pisze w swòjim Słowôrzu (tom VI, s. 27):

ùrënamële – zapasy między pasterzami graniczących ze sobą wsi. Jic na ùrënamële. Warblôcë ‘pasterze z Werblini’ spiéwają na widok gniéżdżewsczich ‘pasterzy z Gnieżdżewa’: Na ùrënamële gniéżdżewsczi na grzãdze. Odm.: ùrënamùle, ùrënamele, ùrunãble (Puckie).

Ò biôtkach pasterzi czuł jem òd mòjégò tatka Jana, jaczi za młodëch lat mieszkôł w Parszkòwie (starzińskô parafiô). Òpòwiôdôł, że za knôpa, a bëło to w 50. latach, òn ë jegò kòlédzë, tłëklë sã z knôpama ze Strzelna. Nôprzód wòłalë jedni do drëdżich hùrënamele!, pòtemù sã wëzywalë òd wszelejaczich… a tej to ju szło na piscë a czije. Jak më bë to dzysô pòzwalë? Kò pewno z pòlska – ustawka.
Hùrënamële, czë téż hùrënamle czekawò òpisôł Józef Cenôwa w niewëdóny pòwiescë pt. Marcin i jego czasy. Aùtorstwa Cenôwë je téż zbiérk òpòwiôdaniów, òpùblikòwónëch w 1982 rokù pt. Urënamle: powiôstczi z komudnëch lat. Kò z tegò co pamiãtajã hùrëmale z jednégò z òpòwiôdaniów tikałë sã czasów biôtków z krziżôkama (czej jem sã zmilëł, tej mie pòprawita).

Znajeta tak co jak hùrënamële? Czëła wa ò tim? Mòże stark czë òjc wama òpòwiôdôł, abò Wa sami sã tłëkła? Żlë jo – piszta w kòmeńtérach abò dôjta mie znac na jiny ôrt 🙂

PS. Hewò òbkłôdka ksążczi J. Cenôwë:

_DSC0147
i pierszô strona òpòwiôdaniô: Continue reading “Znajeta tak co: Hùrënamële”

Nótë w Serakòjcach

????????

Wtórk 5 maja 2015 rokù. Drzewiany kòscół w Serakòjach. Bënë młodzëzna z gimnazjum i spòdleczny szkòłë, dzecë z karna „Tuchlińskie Skrzaty”, përznã starszëch. Biją zwònë na 12. Zeszłëch witô a wëstawã pt. „To je krótczé, to je dłudżé…” òtmikô Emiliô Reclaf z Gminowégò Òstrzódka Kùlturë. Dzecë z Tëchlëna pëszno spiéwają. „Kaszëbsczé nótë” prezentëją w snôżi wersji. Miast „to je prosté, to je krzëwé” je „to je prosté, to je skòsné”. Tak trzëmac! Trójné dzãka Skrzatom! Dzãka wastnie Emilie i Irenie Kùlwikòwsczi – direchtorce GÒK w Serakòjcach. Dzãka Anie Dunst z Wëdôwiznë KPZ.

Continue reading “Nótë w Serakòjcach”

Na Gòdë

Wszëtczégò bëlnégò na Gòdë!

????????

Gwiôzdkòwé nótë do pòsłëchniô a òbezdrzeniô w Mùzeùm Kaszëbskò-Pòmòrsczi Pismieniznë i Mùzyczi w Wejrowie.

Malënk Ana Kąkòl