Smãtarzowé róże we Władkù

Prawie jem pò czëtanim kriminału pt. Róże cmentarne. Napisa gò aùtorskô spółka Marek Krajewsczi ë Mariusz Czubaja. Wikszi dzél ny kriminalny pòwiescë dzeje sã we Wiôldżi Wsë ë òkòlim. Mùszã rzec, że aùtorowie bëlno pòznelë nen nordowi dzél Kaszëb, kò w ksążce pòjôwiają sã dobrze znóné môle – chòcbë aùtenticzné pòzwë wiwczasowëch dodomów czë szasëjów. Przédnym bòhatérą ny kriminalny wëzgódczi je nadkòmisôrz Jarosłôw Pater – z pòchòdzeniô Kaszëba. Ë jakno Kaszëba mô òn wiôlgą starã ò… bëlnotã pòlsczi gôdczi.
Ksążkã fëjn sã czëtô, akcjô jidze chùtkò do przódkù a fabùła je dosc zapëzglonô.  Bëlnô lechtura na dwa-trzë latowé wieczorë.

Sznëkrowanié za krëjamnotama Chòniców…

????????Réza z Wejrowa, pò dzurawëch drogach, wara dosc długò. To naju z białką dosc wëtrzãsło a słunuszkò fëst przëgrzało, równak kùreszce trafilë më do nôpësznészégò miasta na Kaszëbach – Chòniców. Nié tak se, kò Kaszëbi bez przëczënë nie wãdrëją, le na warkòwnie kaszëbsczich gazétników zrëchtowóné bez miesãcznik „Pomerania”. Repòrtersczé zajmë warałë dwa dni – 22 i 23 czerwińca 2013 r. Jich brzadã mdze pôrã bëlnëch reportażów, jaczé mdą namienioné chònicczim stronóm.
Pierszégò dnia òdwiedzelë më klôsztór w Zamartem, dze baro serdeczno przëjął naju przeòr ò. Róman. Òpòwiôdôł wiele ò kòscele, chtëren pòzywóny je perlą baroku, a téż ò swòjich przigòdach na Biôłorusy, dze bez wiele lat służił. Klôsztór słëchô terô do Karmelitów Bòsëch, przódë béł tuwò dodóm dlô ksãżów emeritów a jesz rëchli – w XVIII i XIX stalatim w nëch mùrach mòdlëlë sã Bernardinowie.
Na pôłnié wrócëlë më do Chòniców. Tej, na zalë hòtelu Sukiennice, wësłëchelë dwùch referatów. Daniel Kalinowsczi gôdôł ò pismionach „Tatczëzna” ë „Kaszëbskô Òdroda”, a jegò białka Adela ò kaszëbsczich kamach i kamiszkach. Pò dëchòwim jestkù béł czas na wòrzta z rusztu, na chtërną zarôczëlë naju do chònicczégò parkù nôleżnicë môlowégò KPZ.
Dzéń skùńczelë më na rënkù, dze grëzłi bez mëdżi, pòpijającë jantarowé napitczi, rozpòwiôdelë më so ò tim a nym.
Drëdżégò dnia wãdrowelë më pò miesce szlachã mòrdu… ale ò tim mdze w repòrtażu, jaczi dopiérze òstónie napisóny do „Pomeranii”.
Na zakùńczenié warkòwniów spòtkele më sã z fòtografikã Danielã Frimarkã, chtëren czekawò òpòwiôdôł ò swòjim kùńszce.
Dzéń, noc, pòłowa dnia, a tej dodóm – jak to sã gôdô: „Na Karwią do Gduńska” – bez Brusë, Kòscérznã, Òstrzëcë, Kartuzë do Wejrowa… dze bez przëtrôfk pòtkelë më Piotra Schmandta. Pôrã lat temù, nen aùtór kriminałów retro, na spòdlim chònicczi zbrodnie z kùńca XIX stalata, napisôł bëlny kriminôł pt. „Pruska zagadka”.

???????? Continue reading “Sznëkrowanié za krëjamnotama Chòniców…”

Wëzgódczi òd „Przyjaciela” (3)

Òdpòwiescë (2):   8. Przez scanë òni ni mògą zdrzec;   9. Tam, gdze òne są pòrwóné;   10. Czedë òn trzimô cepiszcza w rãkach;   11. Szpédżel;   12. Jaż òn zdechł;   13. Skòrznia;   14. Ògón

15. Czemùż deszcz ni mòże padac dwa dni w jednym cągã?
16. Cëż nie je ani bënë ani bùten?
17. Jak długò kóń nosy pòdkòwã?
18. Przed kim król mùszi zjic kapelusz z głowë?
19. Cëż mô Adóm z przódkù a Éwa slôdë?
20. Kùliż jôj stolem Gòlijôt mógł zjesc natczi?
21. Cëż je miészé niż nômiészô mëga?

Wëzgódczi òd „Przyjaciela” (2)

Òdpòwiescë (1):   1. Bëc panã w chëczach;   2. Trzë, co chòdzëłë jedna za drëgą;   3. Midzë nosã ë ògònã pòd skórą;   4. Céniô;   5. Nômiészé;   6. Mòrskô chòrosc;   7. Jaż òn sã zbùdzy

8. Czemùż lëdze zdrzą przez òkna?
9. Gdzeż szewc naprôwiô bótë?
10. Jakùż gbùr draszëje nôlepi?
11. Jacziż malôrz malëje nôchùtni?
12. Jak długò żił Mòjżeszów pies?
13. To je rôz krótczé, rôz dłudżé, ale wiedno le stopã wiôldżé. Cëż to je?
14. Cëż mô òseł slôdë sebie, czej òn wëchòdzy na górã?

Przyjaciel Ludu Kaszubskiego, nr 1, 1928 r.

Wëzgódczi òd „Przyjaciela” (1)

Sëwëch szpòrtach òd „Przyjaciela” przëszedł czas na wëzgódczi. Òdpòwiescë na nie nalézëta na ti starnie witro, niwitro abò jesz pózni. Czej chto wié a mô lëszt mòże dac òdpòwiesc w kòmeńtérach.

Ps. Dlô nëch, co nie wiedzą chtëż to je nen „Przyjaciel” òdpòwiésc przërëchtëjã, czej skùńczã pisac licencjacczi dokôz.

1. Jô chcã to, co mòja białka chce, a mòja białka chce to, co jô chcã. Ale jô nie chcã, żebë mòja białka chcała to, co jô chcã.
2. Chłop gnôł gãsë na jôrmark. Jedna gãs chòdzëła przed dwiema, jedna za dwiema, a jedna midzë dwiema. Kùli gãsy to bëło?
3. Gdzeż mô wół nôwicy miãsa?
4. Cëż nie robi trzôskù, czedë padô na zemiã?
5. Jaczéż rëbë mają òczë nôblëżi jedno drëdżégò?
6. Jakôż chòrosc jesz nie bëła nigdë ani w Wejrowie ani w Kòscérznie?
7. Jak długò spi òseł nocą?

Przyjaciel Ludu Kaszubskiego, nr 1, 1928 r.

Kaszëbsczé ùczbë mùzealné

Baro serdeczno rôczã do Mùzeùm Kaszëbskò-Pòmòrsczi Pismieniznë ë Mùzyczi w Wejrowie na Kaszëbsczé Ùczbë Mùzealné.
Ùczbë mòże so wëbrac ze spisënkù abò zabédowac swòjã témã.

 

Kaszëbsczé nótë – rozmajité òdmianë (kaszëbsczé, czesczé, słowacczé, niemiecczé, amerikóńsczé!), geneza, spiéw.

Tobaka i rogarstwò – ò zażiwanim tobaczi ë robienim różków.

Sznëkrowanié za kaszëbsczim słowã… – ò kaszëbsczich słówkach ë słowôrzach.

Fifë, wice, szpòrtë, szpôsë… – z czegò a z kògò Kaszëbi sã smieją?

Jakùż jô sã zwiã? ò mionach ë nôzwëskach.

Wòda w kaszëbsczi kùlturze – ò wòdze bez laniô wòdë.

Spòdlowô wiédza ò kaszëbiznie – ùczba dlô nëch, co zaczinają ùczëc sã kaszëbsczégò, abò chcą wiedzec „z czim to sã jé”.

Kaszëbskô juwernota narodówcowie, propòlôsze…  Kim czëją sã Kaszëbi?

Kaszëbsczé symbòle – grifë, fanë, himnë, stolëce… Czemùż jich tak wiele?

Germańskô gôdka na Kaszëbach ò germanizmach w kaszëbsczim jãzëkù. Ùczba téż dlô nëch, co ùczą sã niemiecczi gôdczi.

Ùczbë prowadzoné są pò kaszëbskù… Równak żlë chto so zażëczi téż pò pòlskù.

Łączba a wiadła nalézeta na starnie WEJROWSCZÉGÒ MÙZEÙM

Karolicja

– Klijencë baro rôd kùpiają rzeczë òbzdobioné elemeńtama kaszëbsczégò wësziwù – gôdô gwôscëcelka òtemkłégò łóńsczégò rokù nowégò krómù, chtëren zwie sã KAROLICJA.

Króm mòże nalezc kòle szasé 10 Lutego (krótkò rënkù) w Pùckù. Mòże w nim kùpic rozmajité farwné przëstrojeniô do dodomù a dlô białczi. Midzë jinszima pôcorë, órindżi, narãcznicë, pùdełka, kastczi a kastë. Wszëtkò no òbzdobioné je techniką decoupage.
Wëbiér w krómie je bòkadny, ale mòże so téż òbsztelowac przëstrojenié wedle swòjégò pòmëszlënkù.

Continue reading “Karolicja”

Sztudérka, Ùdmùrcjô a Bùranowsczé Babùszczi

Na titlowô sztudérka zwie sã Mirela. Mirela je rodã z Gdinie. Sztudérëje na grenadzczim ùniwersytece w Szpanëji. Terôczas mieszkô w Ùdmùrcje, dze m.jin. badérëje dwajãzëkòwòsc Ùdmùrtów. Przë leżnoscë òdkriwô swòją kaszëbską swiądã. 

Ò Ùdmùrcje mało chto na Kaszëbach czuł. Dopiérze czedë w rusczich eliminacjach do Eùrowizje dobëłë Bùranowsczé Babùszczi kąsk rzekła ò nym kraju pòlskô telewizjô. W rozmajitëch klëkach ò Babùszkach gôdało sã jakno czims òsoblëwim. Kò dzyw brôł, że ne starëszczi swòją mùzyką dobëłë, a mdą reprezentowałë Rosëjã na Eùrowizje.
Jak napisa mie, Mirela, Ùdmùrcjô szlachùje kąsk za Kaszëbama. Ùdmùrtów je jak Kaszëbów cos kòle pół mëlióna. Jejich jãzëk, słëchający do ùgrofińsczi familëji, dżinie wëpiéróny bez ruską mòwã. Pòdóbno jak kaszëbsczi na Kaszëbach je w zgardze, traktowóny je jakno cos wiesczégò a niemòdernégò, òsoblëwie ù młodëch lëdzy.
Niedôwno pòwstôł pierszi fabùlarny film pò ùdmùrckù – romanticznô kòmediô, zrëchtowóny bez… Pòlôcha, Piotra Pałgana, chtëren ùczi pòlsczégò na Państwòwim Ùniwersytece w Jiżewskù. Kąsk wicy ò Ùdmùrcje mòże pòczëtac na zrëchtowóny bez niegò starnie http://www.udmurcja.pl/ a film òbezdrzec na YouTube tuwò.
Kąsk wiadłów ò Ùdmùrcje a Ùdmùrtach pò pòlskù ë szpańskù mòże téż nalezc na czekawim fòtoblogù (tuwò).

Mirela badérëje dwajãzëkòwòsc Ùdmùrtów a Kaszëbów, temù prosy ò wëfùlowanié anketë na témã kaszëbsczi gôdczi. Czej chtos bë miôł chãc Ji pòmòc mòże anketã wzyc ze starnë naszekaszuby.pl (tuwò) a wësłac jã na adresa mirelagdy@gmail.com

Chcemë jesz wrócëc do Babùszków. Jem czekawi czë Bùbliczczi, Vera Korthals, TheDamrockers, spiéwając pò kaszëbskù mielë bë jaką szansã w pòlsczich eliminacjach do Eùrowizje?

Krôsniãta

Przódzy na Kaszëbach krôsniãtów bëło wszãdze fùl. Lëdze pòzéwalë je téż krôsniôkama, kùrplama, krzãslôkama, a Kaszëbi co sedzelë na Łebą gôdalë na nich drobné.
Rôd żëłë w dodomach za piéckã abò platą, pòd pòdłogą czë w mëszi dzurze. Niechtërné lubiłë mieszkac w òbòrze abò stóni kòl kòniów. Jesz jiné miałë swòje chëczë zrëchtowóné pòd krzama bzu, jałówcã, jabkòwima drzéwiãtama abò w jómach w zemi.
Krôsniãta miałë czerwòné òbùcé. Noszëłë brodë dłëgszé jak òne same są. Jejich kòniama bëłë mëszë. Baro lubiłë mùzykã a tuńc.
Tima co bëlë jima dobri, np. òstôwialë dlô nich w nórce jizbë mlékò ë jestkù, pòmôgałë w chëczi ë òbéńdze. Sprzątałë jizbë, dozérałë òdżéń pòd platą, wëgniatałë chlebòwé casto, czëszczëłë kònie, chtërnym téż plotłë grzëwë i ògònë w warkòcze. Biédnym a dobrim lëdzóm bëłë téż w sztãdze pòdarowac złoto ë dëtczi.
Lëchim lëdzóm robiłë na psotã. Zabiédzałë chòwã, rozléwałë mlékò, gaszëłë wid, wëjadałë smaczczi z kòmòrë. Nemù chto szczôł w kòłoważach abò pòd bzã, krôsniãta zadôwałë chòrosc skórë. Nie lubiłë téż, czej chtos zbiérôł zelã w wilëją sw. Jana, bò to bëła jejich robòta. Chto depnął krôsniôkòwi na brodã, nen mógł sã w niegò zamienic. Krowa, chtërna bez przëtrôfk bë krôsniã pôłkła, we wilëjã gòdów mdze gôdała lëdzczim głosã, bò òno mdze bez niã gôdało.
Dzysdnia krôsniãta są z Kaszëbsczi wëcygnioné. Pewno temù, że starszi mają je w zgardze, a dzecë nick ò nich nie wiedzą

Na òdjimkù bal „krôsniãtów”. Lata 40. XX stalata.