Znajeta tak co: Pôlenié Sztrómana

1

Òd dzysô wszëtczi biédë kùńc! W Zeloné Swiątczi, 15 maja 2016 rokù, w Zbichòwie (wejrowsczi kréz) spôlony béł słomiany Sztróman – symbòl zymkòwi biédë. Pôlenié Sztrómana to gwës stôri pògańsczi zwëk (kò mòże germańsczi nó co bë wskôzywa jegò pòzwa), praktikòwóny leno w Zbichòwie. Òpisôł gò m.jin. Bòlesłôw Bòrk w mònografie pt. Zbychowo i Reszki (1994).

Czej Wa ò tim zwëkù, abò pòdobnëch, co czëła dôjta znac.

 

A hewò tak nen zwëk Pôleniô Sztrómana òpisëje Bòlesłôw Bòrk w artiklu pt. Ożniwinë („Pomerania”, nr 6, 1981, s. 42-44). Czekawé, że dzeje sã to òb czas òżniwinów na nié na zymk. Kò w teksce je gôdka ò „głodnym zymkù”…

(…) Dalej postępowali młodzieńcy niosąc na marach słomianą kukłę nazywaną różnie; jedni mówili na nią strëch, inni banks, a mieszkańcy Reszek sztróman. Za kukłą szedł sołtys, znani reszkowscy gburzy z żonami i młodzież. Po bokach biegła rozwrzeszczona dziatwa. Stanęli na placu, wiónk i krutki zawiesili na girlandach, a strëcha postawili na przygotowanym zawczasu kopcu na środku placu. Starzy rozeszli się do stołów, a młodzież zrobiła wokół kukły krąg. Ktoś zaśpiewał piosenkę:

Hejże, braca stańmë wszëtce kołem,

na czesc wiónka zaspiewajme społem.

Kto robotë jimo sę ochotnie,

Temu nigdë nie będze markotnie.

(…) Ja nabrałem śmiałości i z innymi dzieciakami biegałem po lesie, wyciągałem z innymi podczas przerw w tańcach źdźbła słomy ze strëcha i przynosiłem je rodzicom. Niektórzy zabierali je do domu i przechowywali do jesieni, by wpleść je do powrósła, którym zabezpieczano na zimę drzewka owocowe przed zającami. Ponoć źdźbła miały przynieść w przyszłym roku urodzaj owoców.

Na dożynkach znalazł się znany w całej okolicy włóczęga Wasylk, który wędrował od wsi do wsi roznosząc nowinki i plotki i gdzie się dało gotował zupę z gwoździ. (…) Opowiadał, jak w dawniej za szlacheckich czasów reszkowianie obchodzili ożniwine. Znaczniee większego niż dziś strëcha przywożono na drabiniastym wozie zaprzężonym w cztery szemle. Na wozie siedziały dziewczęta, a parobcy cwałowali na koniach. Na drugim wozie karczmarz wiózł zakupioną przez sołtysa dużą beczkę miodu. – Tak bëło przóde – twierdził Wasylka, ale czy naprawdę? Jedni mu wierzyli, inni nie.

Wreszcie doczekaliśmy się (…) zachodu słońca. Nim skryło się za Pucką Górą, zapalono pochodnie i lampiony nad krómem karczmarza i stołem orkiestry. Wszyscy zebrali się na placu i wokół niego. Reszkowski sołtys wygłosił swoją mowę. Powiedział o szczęśliwych żniwach, zebranym plonie, i o tym, że głodny zymk musi odejść. Czy chce, czy nie chce – podkreślił dobitnie – ale musi odejść. Wskazał przy tym na strëcha i rzekł: – To je ten zły dżôd, głodny strëch, niewdzęczny sztróman i me go spolimë, żebë wicy z nama nie bëł. Wziął pochodnię od stojącego przy nim parobka, zamachał nią w powietrzu i ku uciesze zebranych przyłożył do słomy. – Niech pusty odchodzy, a pełny przechodzy – powiedział uroczyście.

Buchnął płomień, orkiestra zagrała jakiś hejnał, a my, wszyscy uczestnicy ożniwinë wznieśliśmy radosny okrzyk.

Płomień do radosc i wesele, a dym wróży nieszczescy – powiedziała mama wpatrzona w rwące w górę pod korony drzew jaskrawe płaty ognia. (…)

Był to jednak ogień słomiany i szybko przygasał. Przy dogorywającym strëchu odtańczono trzy ostatnie tańce w rytmie prawie szalonym i uformował się orszak, ale już bez przednówkowego dziada. Jego miejsce na marach zajęła sołecka króna. Dożynkowy korowód udał sie do sali karczmarza Glóze, gdzie zabawa trwała aż do rana.

Ze względu na mnie rodzice nie poszli do Reszek. O zmroku byliśmy już w domu. Ten niespotykany nigdzie w okolicy obrządek utkwił mocno w mojej pamięci. Szkoda, że dziś już nie istnieje.

Continue reading “Znajeta tak co: Pôlenié Sztrómana”

Cos pò anielskù

Slédnym czasã (strëmiannik 2016 rok) w pismionie Slavic Eurasian Studies (Nr 30) òpùblikòwóny òstôł artikel Grégòra J. Schramke ò kaszëbsczi pismieniznie. Artikel nen ùkôzôł sã pò anielsku pòd titlã: The Most Recent Kashubian Literature: The Situation Today, Achievements and Tasks for the Foreseeable Future. Dlô nëch, co chcą zapòznac sã z całim tekstã pòdôwóm pòwrózk: http://src-h.slav.hokudai.ac.jp/coe21/publish/no30_ses/index.html
Aùtor, òkróm òbgôdënkù kaszëbsczi pismieniznë – pòezje, prozë, dramë, dôwô téż pôrã dolmaczënków. Westrzód tekstów bëlnëch pòétów Stanisława Janke, Tómka Fópczi, Zbigórza Joskòwsczégò, Léòna Heyczi czë Aleksandra Labùdë nalazła sã téż mòja wiérztka pt. Prôwda. Napisôł jem jã w 2004 abò 2005 rokù. Na gwës bëła òna do smarë dónô w 2005 rokù w Zymkù numer 5. Hewò tuwò niżi je òna w òriginale ë dolmaczënkù zrëchtowónym bez Grégòra J. Schramke ë J. Kòwalewską.

Prôwda

To nie je prôwda
Że Jô
(pisóny z wiôldżi lëtrë)
Jem
Namieniony dzes tam wësok
Przez Tegò Co Gò Zwią Jak Zwią
Bò Zwac mùszą
Nie je to prôwda
Że Jô
(malowóny grëbszim pãdzlã)
Jem môlińczim szwach robòkã
Jaczi za sztërk mdze wcësniony
Bòżim Bótã w pich
Jô Jem Jaczi Jem
ÒN (wëżi Pòzwóny Jak Pòzwóny)
Mùjkô le mie pò szadëch klatach

The Truth

It is not true
That I
(written with a capital letter)
Am
somewhere up there Destined
by Him-Whom-They-Name-As-They-Name-
-Because-They-Must-Name-Him
It is not true
That I
(painted with a broader brush)
Am a tiny weak worm
Who in a moment will be ground
into the dust by God’s Shoe
I Am Who I Am
HE (Named As He Was Named above)
Just strokes my tousled hair

Znajeta tak co: Dëgùsë

Jidą Jastra (Jastrë, Wiôlgônoc). Môta Wa ju dëgówczi naszëkòwóné? Pierwòszno to bëła robòta młodëch knôpów, jaczi w Jastrowi Pòniedzôłk szlë w chëczë, dze bëłë młodé, pëszné brutczi a za farwòwóné jaja czë kùcha dëgòwelë je jałówcã abò brzózkama. W trzecy dzéń Jastrów, we wtórk, dzéwczãta dëgòwałë knôpów. Ks. Sëchta òpisëje téż taczi zwëk: żle brutce ùdało sã wëpùszczëc z chléwa swinie na pòdwórzé, tej wszëtczégò dëgòwaniô bëło kùńc. (Sy, t. I, s. 193-195)
W Starzënie dëgòwało sã brzózkama, jaczé mùszôł przërëchtowac ju dobrëch pôrã dniów przed Jastrama. Zerwóné wkłôdało sã do wãbòrka abò wazonu z wòdą a stôwiało w cepłim môlu, nôlepi kòl piécka, żebë fejn zeloné sã rozwiłë. W mòjëch dzecnëch latach (70. i 80. lata XX stalata) dëgòwanim zajimałë sã dzecë. Wczas reno (5-6 gòdzëna) sã wstôwało, nôprzód dostôwalë wdëgòwóné mëma z tatkã, óma i ópa a tedë szło sã do cotków a wùjów. Za bëlné dëgòwanié ti dôwalë co miodnégò abò płacëlë dëtkama – kò mógł kòl tegò nawetkã dobrze zarobic. Dëgówkama biło sã pò szpérach – nié za mòcno, nié za letkò. Dzysdnia chòdzą dëgòwnicë pò chëczach, le czãsto òkróm dëgòwaniô leją téż wòdã. Bicé rózgama nie bëło leno znóné na Kaszëbach, ale téż chòcbë na Mazurach i Warmie.
W Jastrowi Pòniedzôłk przëchôdôł téż zajc do dzecy, jaczi przënôszôł do rëchli ùszëkòwónëch gniôzd rozmajité miodné darënczi. Zajc béł wiedno biédniészi jak Gwiôzdór, pewno temù na Jastrë tak sã nie żdało jak na Gòdë. Gniôzda bëłë schòwóné w ògrodze, kòmòrze czë szaùrze.
Czej pamiãtôta, jak kòl Waju wëzdrzałë Jastrë, òsoblëwie dëgòwanié abò zajc, tej dôjta znac.

Fragment opowiadania Hurenamle kaszubskie “Deguse”:

Continue reading “Znajeta tak co: Dëgùsë”

Znajeta tak co: Hùrënamële

Ksądz Bernat Sëchta tak pisze w swòjim Słowôrzu (tom VI, s. 27):

ùrënamële – zapasy między pasterzami graniczących ze sobą wsi. Jic na ùrënamële. Warblôcë ‘pasterze z Werblini’ spiéwają na widok gniéżdżewsczich ‘pasterzy z Gnieżdżewa’: Na ùrënamële gniéżdżewsczi na grzãdze. Odm.: ùrënamùle, ùrënamele, ùrunãble (Puckie).

Ò biôtkach pasterzi czuł jem òd mòjégò tatka Jana, jaczi za młodëch lat mieszkôł w Parszkòwie (starzińskô parafiô). Òpòwiôdôł, że za knôpa, a bëło to w 50. latach, òn ë jegò kòlédzë, tłëklë sã z knôpama ze Strzelna. Nôprzód wòłalë jedni do drëdżich hùrënamele!, pòtemù sã wëzywalë òd wszelejaczich… a tej to ju szło na piscë a czije. Jak më bë to dzysô pòzwalë? Kò pewno z pòlska – ustawka.
Hùrënamële, czë téż hùrënamle czekawò òpisôł Józef Cenôwa w niewëdóny pòwiescë pt. Marcin i jego czasy. Aùtorstwa Cenôwë je téż zbiérk òpòwiôdaniów, òpùblikòwónëch w 1982 rokù pt. Urënamle: powiôstczi z komudnëch lat. Kò z tegò co pamiãtajã hùrëmale z jednégò z òpòwiôdaniów tikałë sã czasów biôtków z krziżôkama (czej jem sã zmilëł, tej mie pòprawita).

Znajeta tak co jak hùrënamële? Czëła wa ò tim? Mòże stark czë òjc wama òpòwiôdôł, abò Wa sami sã tłëkła? Żlë jo – piszta w kòmeńtérach abò dôjta mie znac na jiny ôrt 🙂

PS. Hewò òbkłôdka ksążczi J. Cenôwë:

_DSC0147
i pierszô strona òpòwiôdaniô: Continue reading “Znajeta tak co: Hùrënamële”

Hùrenamele kaszubskie – sztipendium Minystra Kùlturë

Chcôłbëm dac do wiédzë, że na rok 2016 dostôł jem sztipendium Minystra Kùlturë ë Nôrodny Spôdkòwiznë (Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowegò) na napisanié dzesãc sztëk òpòwiôdaniów pt. „Hùrenamele kaszubskie”. Chòc ksążka mdze pò pòlskù, tej równak bãdze téż wëzwëskónô kaszëbskô gôdka ë tzw. „pòlkasz”. Chcã bez to pòkazac zapëzglony òbrôz wielokùlturowòscë Pòmòrzégò a kùlturowëch, cywilizacyjnëch ë jãzëkòwëch przemianów, jaczich w XX i XXI stalatim bëlë swiôdkama Kreftowie – kaszëbskô familiô z nordë Kaszëbsczi. W òpòwiescach mòckò mdą wëzwëskóné òpisënczi nietipicznëch a òsoblëwëch kaszëbsczich zwëków ë òbrzãdów, jaczé są symbòlama kaszëbsczégò swiata – negò òdchôdającégò, negò zmieniwającégò sã a negò jesz wcyg żëwégò.
Òpisënczi nëch zwëków, zebróné z fachòwi lëteraturë a przede wszëtczim òd lëdzy, jak téż sztëczczi òpòwiôdaniów mdã pùblikòwôł na ti starnie. Chãtno przëjimnã wszelejaczé pòdpòwiescë na témã niżi wëmienionëch zwëków:

1. chòdzenié gwiżdżów, panëszków, kòlãdników
2. dëgùsë
3. scynanié kani
4. hùrenamele
5. darowanié pùpë stôrémù kawalérowi
6. pòlterabend
7. wieselné żëczbë strëcha i babë
8. zadëszkòwé ë pùstonocné zwëczi
9. kłónianié sã feretronów
10. zylwestrowé òbzwònianié drzéwków, pòlów a mòrzégò

Zrëchtowóné òstało w òbrëmienim sztipendium Minystra Kùlturë a Nôrodny Spôdkòwiznë.
Zrealizowano w ramach stypendium Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

stypendium MKiDzN logo

Costerina 2015

SONY DSC

A co tam, pòchwôlã sã 🙂 Z latosy Costerinë, XVI Tôrgów Kaszëbsczi i Pòmòrsczi Ksążczi, przëwiózł jem dodóm nôdgrodã za ksążkã „To je krótczé, to je dłudżé…”. Òbsãdzëcelowie delë mie za niã II plac w kategòrie nôùkòwé i pòpùlarnonôùkòwé pùblikacje.
Westrzód nôdgrodzonëch nalazlë sã m.jin. Artur Jablońsczi, dr Hana Makùrôt, dr Ludmiła Gòłąbk, prof. Adóm Sykòra, Òla i Dark Majkòwsczi a mój méster repòrtażu Edmùńd Szczesôk. Wszëtczima serdeczno gratulëjã!

(spisënk nôdgrodzonëch)

Continue reading “Costerina 2015”

Biôtczi we Wejrowie

SONY DSC

27 czerwińca, równo ò 11 gòdzënie przed pôłniã w Wejrowie zaczãła sã jinscenizacjô biôtczi midzë òficérama wiérnyma Kòronie a zdrajcą Sarpsczim i jegò kòmpanama… Ó co szło? Nó, to ju mùszi kąsk ò wòjnach Pòlôchów ze Szwédama pòczëtac, a òsoblëwò ò szwédzczim pòtopie (1655-60). Żlë jesmë ju kòl Szwédów jem czekawi, czë na Kaszëbach jesz chto ùżiwô rzeklënë: Tu wëzdrzi jak pò Szwédach.

Continue reading “Biôtczi we Wejrowie”

Alejô Kaszëbsczich Legeńdów

Dzysô (18 czerwińca) béł jem razã z Andrzejã Arendtã ë Tomekã Fópką zajachóny do Òstrzëców. Ò 1 pò pôłnim bëło tã ùroczësté òtemkniãcé Aleji Kaszëbsczich Legeńdów ë promòcjã ksążczi pòd nym samim titlã. Na Aleji mòże òbezdrzec 20 tôflów z òbrôzama, jaczé zaprojektowôł Andrzéj Arendt. Ne graficzi są téż jilustracjama w ksążce, w jaczi dô do przeczëtaniô 20 sztëk rozmajitëch òpòwiescy ò mòrzëcach, jezornicach, klabaternikù, Gòskù… Jejich przédną témą je wòda. Niechtërné z nëch tekstów napisôł jem na spòdlim lëdowëch òpòwiescy (m.in. wëzwëskùjącë Słowôrz ks. Zëchtë), zôs niechtërné są bez mie wëmëszloné (ùdbòdôwcą témów béł T. Fópka). W ksążce mòże je przeczëtac pò kaszëbskù, pòlskù, niemieckù (dolmacza Emiliô Leszkòwskô) ë anielskù (dolmacza Paùlinô Kòwalewskô). Ùdbòdôwcą pòwstaniô Aleji i wëdaniô ksążczi béł direchtór Gminowégò Òstrzódka Kùlturë w Somòninie Marión Kòwalewsczi.
Ksążkã mòże kùpic m.jin. w Turisticzny Jinfòrmacje w Òstrzëcach. Priz je czësto môłi – kò 7 złotëch to nie je wiele.

Continue reading “Alejô Kaszëbsczich Legeńdów”

I Przezérk Stand Up Comedy Szpòrt na żokach

Pamiãtôjta! Spòtikómë sã 19 czerwińca (piątk) w Restauracje Campanula na szasé Zómkòwi 2 a (to w jistnym môlu, dze je Mùzeùm Kaszëbskò-Pòmòrsczi Pismieniznë i Mùzyczi, tj. w Pałacu von Keyserlingków, tj. w nym palacu, co je w parkù).
Zaczinómë pùńkt 6 pò pôłnim.
Bôczënk! Przëniesëta z sobą dobri hùmòr a grósc drobnëch 1, 2, 5, 10, 20, 50 groszi… – mdzemë nima „sztopalë żokã”. Nasztopónô dëtkama żoka bądze nôdgrodą dlô nôlepszégò wedle pùbliczi szpòrtmana.
Òdwôżnëch plestów wëstąpi 10 sztëk – dwie białczi a òsmë chłopów. Ti przëjadą ze Starzëna, Lëzëna, Kãbłowa, Zawòrów, Chmielna, Gdinie, Kòscérzënë a Wejrowa.
Króm tegò na binie wëstąpią: Kabaret Kùńda a Téater Zymk.

plakat poprawiony