Znajeta tak co: sw. Mikòlôj

Môta wa bëlno bótë wëczëszczoné? Czej jo, tej pòstawta je dzysô (5 gòdnika) na parapet a mdzeta gwës, że sw. Mikòlôj cos wama w nocë (6 gòdnika) do nich wlożi, nielósym wãdżel ë rózgã, a grzécznym co miodnégò. Równak na wiôldżé darënczi nie rechùjta, kò sw. Mikòlôj je biédniészi òd pòstacëji zwóny Gwiôzdorã (ale téż Gwiżdżã, Gwizdorã, Gwiôzdką, Panią Gwiôzdką czë Panëszką), co przëchôdô na wilëją Gòdów (24 gòdnika).

bot
Terôczas dzecë (a starszi téż) nie rozróżniwają sw. Mikòlaja òd Gwiôzdora. Dlô nich to je jedno – chlop w czerwionym òbleczenkù z biôlą brodą, do te jesz jezdzy saniama, jaczé cygną reniferë. Cëż, pòpkùltura dobiwô.
Przódë lat na Kaszëbach sw. Mikòlôj kòjarzony bél przede wszëtczim z… wilkama, chtërnëch bél òpiekùnã, ale téż przed chtërnyma bronil òn lëdzy. Ks. Bernat Zëchta pòdôwô w swòjim słowôrzu (t. III, s. 168), że mikòłôj to je ‘zły duch, fig. zły człowiek’ a mô na se czerwioné òbùcé, a dali sélô do zewiszcza ‘nikòlaj’ (t. III, s. 259-60), co òznacziwô kùlawégò diôbla, chtëren mieszkô w lese.

Mikòlôj je, jistno jak swiãtô Barbara (4 gòdnika) patronã rëbôków (chòc nie wiém, czë terôczas kaszëbsczi rëbôcë mają do niegò jaką tczã). Ks. Zëchta w tomie II swòjégò słowôrza pòdôwô taką żartoblëwą òpòwiesc:

Pewien rybak podcza burzy na morzu modli się:

Swiãti Mikòłaju,
Pòmóż mie do kraju,
Jedną Klarã móm,
Do klôsztoru jã dóm.

A gdy już było blisko kraju, odwrócił się od morza i rzekł chytrze:

Mòrze, mòrze kùsznij mie w rzëc,
Mòja Klara mòże doma bëc.
(Przymorze)

Warendorf – kaszëbsczé Gòdë i kònie

Czejbë të Dzecątkò na Kaszëbach bëlo rodzoné…

Czejbë të Dzecątkò na Kaszëbach bëlo rodzoné…

Cëż wespólnégò mają sobą kóń ë Gòdë? Hewò to, że pòd kùńc lëstopadnika prôcownicë Mùzeùm Kaszëbskò-Pòmòrsczi Pismieniznë i Mùzyczi w Wejrowie bëlë wëjachóny do Warendorf w Niemcach rôczony bez Zapôdnoprësczé Mùzeùm. Tã wejrowsczi mùzealnicë zrëchtowelë gòdną wëstawã… Òdjimczi z wernisażu nalézëta tuwò
W sklôdze kaszëbsczi delegacje bëlë: Benita Grzenkòwicz-Ropela – kùratór wëstawë, Wòjcech Wesserling – lëdowi kùńsztôrz, R.D. to znaczi jô, nôleżnicë Kaszëbsczégò Duò Artisticznégò tzw. „dwa kònie” – Tomôsz Fópka, chtëren jak to w zwëkù mô dëbeltno reprezeńtowôl Kaszëbë: 1. jakno direchtór wejrowsczégò mùzeùm ë 2. jakno spiéwôk. W ti slédny fùnkcje towarzël mù „drëdżi kóń” – Riszard Bòrësónk, chtëren grôl na akòrdiónie. Ne „dwa kònie”, w sobòtã 19 lëstopadnika 2016 rokù, òbczas wernisażu wëstawë, na chtërny nawetkã dosc wiela lëdzy przëszlo, delë kòńcert kaszëbsczich i niemieczich gòdowëch piesniów. Bezpieczno a wëgódno dowiózl naju donąd a nazôd, kùczer czerëjący mechanicznyma kòniama, szoféra z Szëmôłda Adóm Czoska.
Króm tegò rozmajité kònie – jednofarné, wielofarwné, dzywné, mòderné, wiôldżé a malińczé spòtikelë më wnetka w kòżdim nórce chòdzącë szasëjama Warendorfù – dzélëk nich widzec je na òdjimkach:

Read more

Znajeta tak co: Pùpa

franc

Ò pùpie dlô stôrégò brutmana (30 lat) i stôri brutczi (30 lat) pisôl jem ju rëchli tuwò. Przëbôczã, że pùpa dôrowónô je z leżnoscë 30 roczëznë ùrodzeniô brutmana czë brutczi, jaczi jesz nie nalezlë swòji drëdżi pòlowë. Zrobionô je z bëlnëch ruchnów – kò mùszi bëc pëszno òbloklô, żebë sromòtë nie bëlo. Wëpchónô móże bëc slomą, sanã, czë szôtorama. Dobrze je, żebë wszëtcë we wsë jã widzelë, temù nôlepi jã pòsadzëc przed dodomã na lawie. Pòtemù pewno sedzy biédnô dzes schòwónô na pszãtrze, abò w jaczi krëjamny jizbie. Nen wcyg żëwi zwëk znóny je w Lebczu, Strzelnie i Mierëszënie.
Òd mòji mëmë ë sąsôdczi ze Starzëna czul jem jesz ò jednym szpòrce, jaczi sã robi stôrémù kawalérowi na 30 ùrodzënë – wklôdô sã taczémù gãsé jajo pòd pierzënã, żebë nen so cos wësedzôl… Jesz dze jindze dôwalo sã za taczégò bëńlã na mszą…
A móże jesz w jaczich wsach je pùpa znónô, abò są jesz jinszé szpòrtë? Dôjta znac w kòmeńtérach.
Bóg zaplac Aleksandrze Ôbram i Grégòrowi Renuszowi za wiadla.

Pùpa dlô brutczi - Frãc

Pùpa dlô brutczi – Frãc

Pùpa dlô brutmana – Hela

Pùpa dlô brutmana – Hela (foto: A. Ôbram)

Znajeta tak co: Klëka

[w:] F. Lorentz, Kaszubi, kultura ludowa i język, Toruń 1934, s. 73

Zdrój: Kaszubi, kultura ludowa i język, Toruń 1934, s. 73

Cëż to je na klëka? Kò znajemë ją z „Kaszëbsczich nótów”. Leno ną razą nié ò ną klëkã, co jã sã na wòla naklôdalo, jidze. Tuwò prawie gôdka ò zakrzëwiony palëcë, chtërnô zwónô je téż kluką, kòzłã czë krzëwim sãkã. Przódë lat służëla òna  do przekôzywaniô wiadlów na wsach. Służëla? A mòże slużi jesz dzysô? Kò w jedny wsë na nordze Kaszëb, w Slawùtowie, klëka, zwónô kòzłã, chòdzy pò wsë do terô. Szôltëska ti wsë wësélô ją na wies z lëstã zatklim w rësënie, co je na jednym z jegò kùńców, żlë chce dac mieszkeńcóm wiédzã ò pòdatkach. Ò slawùtowsczim kòzle mdzeta mòglë przëczëtac w rujanowi „Pòmeranie”. A mòże na Kaszëbach je jinô wies, dze klëka jesz je w ùżëcym?

Wiele wiadlów ò klëce dôwô w swòjim slowôrzu ksądz Bernat Zëchta, chtëren notérëje:
klëka – 2. mocno zakrzywiona laska, zwykle jałowcowa z przyczepioną do niej kartką papieru, w której niegdyś sołtys zwoływał gminę na zebranie lub podawał jakieś ogłoszenia do ogólnej wiadomości. Dziś laska ta wyszła z użycia, a nazwą klëka określa się już tylko ogłoszenie. W Goszczynie klëka miewała kształt kozła, stąd także oboczna jej nazwa kòzeł, gdzie indziej miała kształt węża, w Kębłowie pod Luzinem kształt kijanki. Klëka przëszła, pòdatczi mają bëc płaconé. Zanies klëkã na pùstczi. Jic jak klëka – ‘rozgłosić się’: Czej ta ò tim wié, tej to pùdze we wies jak klëka – ‘wszyscy się o tym dowiedzą’ (pn, śr).

kluka – 1. laska sołecka (pd). 2. pùstonocnô kluka – laska w postaci buławy, przewiązana czarną, długą wstążką, którą posługiwano się niegdyś podczas zapraszania na tzw. pùstą noc przed pogrzebem. Zaproszenie to odbywało się w ten sposób, że dwaj chłopi ‘mężczyźni’ obchodzili chaty i klepali kluką w dzwiérze mówiąc: Dali waju prosëc na pùstą noc, po czym zanosili klukã do domu żałobnego, gdzie przechowywano ją do następnego pogrzebu we wsi (Wielkie Chełmy).

kòzeł – 3. laska sołecka (pn), były dwa rodzaje kòzłów: większy dla gbùrów, mniejszy dla reszty ludności. Podrzucając kòzła w sień naśladowano bleczenié kozła. Stąd powiedzenie: Kòzeł zableczôł (Puckie). Kòzeł dzys chòdzy pò wsë. Z kòzłã chòdzą, chto wié, co ten szôłtës òd nas chce. Szôłtësczi kòzeł nazéwô sã kòzeł, bò mô rodżi i kłãbë jak zmiarti kòzeł, a w pëskù òn trzimô lëst. Łazëc jak wiesczi kòzeł – ‘o człowieku próżnującym, wałęsającym się po wsi’.

krzëwi sãk – laska fantazyjnie zakrzywiona, służąca sołtysowi do podawania wiadomości gromadzie (Przyjezierze Wdzydzkie).

Slowò klëka mô wiele znaczënków, Zëchta pòdôwô jejich czilenôsce:
1. jarzmo na krowę lub wołu,
2. klamka u drzwi,
3. duży, krzywy nos,
4. zagięty kawał blaszanej rury od pieca, kolanko,
5. płoza u sań,
6. zakręt rzeki lub drogi,
7. kolano,
8. dawna czapka z sukna obszyta na zewnątrz barankiem i zaopatrzona w nausznice,
9. bosak do wyciągania wiadra ze studni,
10. plotkara,
11. stara panna,
12. lekkie uderzenie ręką, szturchnięcie z okazji odliczania lub żegnania się dzieci,
13. stara krowa,
14. żołądek.

Króm tegò klëka to téż pòzwa kaszëbsczégò cządnika, chtëren ùkôzywôł sã w latach 1937-1939 we Wejrowie. Je to téż czãstô pòzwa, w rozmajitëch gazétach, rubrików z krótczima wiadlama. Òkróm tegò mómë téż „Gdińską Klëkã” a „Rëmską Klëkã” – cządniczi wëdôwóné bez môlowé partë Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô. Kùreszce je to pòzwa wiadłów w Radio Kaszëbë. Tuwò bë pewno mógl jesz wiele wëmieniwac nëch wëzwëskaniów slowów klëka, czë kòzeł, w gazétnictwie.
Klëka, jakno laska sołecka, bëla znónô w jinszich regionach Pòlsczi. Pòzywónô bëla rozmajice, np. kula czë krzywula.

[w:] A. Fischer, Kaszubi, kultura ludowa i język, Toruń 1934, s. 205

Zdrój: Kaszubi, kultura ludowa i język, Toruń 1934, s. 205

Żlë czëla wa jaczé òpòwiescë ò kaszëbsczi klëce abò znajeta jesz jinszé synonimë negò slowa dôjta tuwò do wiédzë.

Hewò bògato zdobiony rozmajitima lëtrama i céchama kòzeł ze Slawùtowa, chtëren na gwës bél ùżiwóny ju przed II swiatową wòjną:

Znajeta tak co: Pòlterabend

W piątk wieczór, na wilëją szlubù i wieselégò, lëdze schôdają sã pòd chëczą starszëch brutczi na pòlterabend zwóny téż pòltrówką abò pòltrã. Kòżden, chto przëszed mùszi chòc jedną sklaną bùdlã abò wek na progù dodomù stlëc na szczescé mlodëch a òdnëkaniô lëchëch dëchów. Robi to sã z redoscą a glosnym krzikã, kò pòlterabend znaczi „glosny wieczór”. Biéda temù, chto za pierszą razą bùdlë nie stlëcze, kò mòże bëc wësmióny. Zó to tlëczenié mlodi mają òbòwiązk pòczãstowac zeszlëch sznapsã ë kùchã. Na pòlter sã nie zaprôszô, kòżden mòże przińc. Nôwicy je nëch, co nie są proszony na wieselé – kòl ti leżnoscë sklôdają mlodima żëczbë, a czasã nawetkã dôwają darënczi.
Jesz w latach 80. tlëklo sã sklo na progù dodomù, terôczas rëchtëje sã tzw. kastã, żebë bëlo bezpieczni a lżi do sprzątaniô. Czãsto na pòltrach dô sã terô spòtkac mùzykańtów. Pòltra mùszi bëc kùńc ò dwanôsti, tj. wszëtkò sklo mùszi bëc wëmiotłé a zebróné bez mlodëch. Pò pólnocë mô bëc sztël, kò mlodi a jejich starszi mùszą sã jesz wëspac.
Pòlterabend je to zwëk germańsczi, znówny téż je na Szląskù (leno tam sã tlëcze pòrcelanã), Wiôlgòpòlsce, Kòcewim, w niechtërnëch regionach Niemców ë Duńsczi.
Niżi òdjimczi z pòltrów w Pùckù (2016 r.) ë Dãbògòrzim (2015 r.): Read more

Ò kaszëbsczim bestiarium w „Czerwonym Karle”

czerwony-karzel-okladka0002

Pôrã dniów nazôd dostôl jem òd Grégòra Szczepôniôka egzemplér cządnika „Czerwony Karzeł”, w jaczim ùkôzôl sã mój tekst na témã kaszëbsczich krëjamnëch pòstacëjów. Krócëchno òpisôl jem naj’ kaszëbsczi swiat dëchów, pùrtków, krôsniãtów, stolemów, swiat czarowniców, farmazynów ë czôrnoksãżników. Dokôz nen pisôl jem z nôdzeją, że ne naju pòstacëje mdą wicy wëzwëskóné w lëteraturze (równo w jaczim jãzëkù pisóny). Artikel je téż zapòwiescą „Kaszubskiego bestiariusza”, jaczi wespół z Grégòrã J. Schramke w 2017 rokù chcemë dac do smarë. Kò nick wicy ju ò „Bestiariuszu” nie napiszã ani téż nie mdã nick òbiecywôl, kò to mòże jaczi zli co lëchégò narobic…
„Czerwony Karzeł” wëdôwóny je bez Gduńsczi Klub Fantasticzi (Gdański Klub Fantastyki). Òbklôdkã a céchùnczi zrëchowala Paùlëna Slëwa. Tuwò pòwrózk na starnã, dze mòże nalezc spisënk archiwalnëch numrów pismiona.

Niżi sztëczk artikla:

Read more

W krôjnie “moin, moin”

W zélnikù 2016 rokù bëlë më z mòją bialką Eweliną, starką Danutą a cotką Marilką wërézowóny do Niemców. Bëla to krótkô wanoga do Wschódny Frizje. Pôrã dniów mieszkelë më w Westerstede – miasteczkù, co leżi krótkò Òldenbùrga. A gòszczony më bëlë prôwdzëwie pò królewskù bez Rafała – syna cotczi. W Westerstede prowadzy òn restaùracjã Agave a w parce negò gardu – Moorbùrgù gòspòdã, jakô zwie sã Ostfriesischer Hof. Kùcharzã w ni je Robert, chtëren rëchtëje nadzwëk smaczné jestkù! (Temù przëjachôł jem nazôd dodóm kąsk wëpaniali).
W òkòlim Òldenbùrga lëdze gôdają jesz môlowim platdojczã, a witają sã, czë to ze znónym czë cëzym, słowã „moin”, jaczé pòchôdô z frizyjsczégò jãzëka (zazdrzë tuwò). Je to slówkò òznacziwającé kaszëbsczé „witôj” abò pòlsczé „cześć”. Czedës bëlo téż ùżiwóné na Kaszëbach, le terô je prawieże zabëté. „Moin” pòjôwiô sã téż przed chëczama na rozmajitëch witôczach, na dwiérzach krómów czë gòspòdów, tak jak w Ostfriesischer Hof nad bùtnowima dwiérzama.
W krómach Òldenbùrga wszëtkò mòże dostac. Nawetka w wiôldżich ceńtrach hańdlowëch są do kùpieniô regionalné ruchna dlô bialczi ë chlopa. (Chtëż bë tak co kòl naju widzôl?).
Żlë mdzeta w òkòlim Òldenbùrga bédëjã zajachac do Westerstede a òsoblëwie wôrt je òdwiedzëc Ostfriesischer Hof w Moorbùrgù.

PS. Kąsk ò ti wizyce dô do pòczëtaniô w séwnikòwi „Pomerani”. Brifka téż tam bél 🙂

P1000867

P1000882P1000898 P1000899 P1000901

P1000906 P1000958

Lëteracczé Zéńdzenié w Ògródkù

Wczerô, to je 16 lëpińca, béł jem na Lëteracczim Zéńdzenim w Ògródkù, jaczé rëchtuje kòle se w Łubianie Wastnô Fela Bôska-Bòrzëszkòwskô. Bëlë na nim ë Kaszëbi ë Kòcewiôcë, rozmajiti ùtwórcowie słowa, jak téż jinëch kùńsztów. Westrzód zeszlëch bëlë m.jin. Ida Czajinô, Ana Różk, Kasza Główczewskô, Tómk Fópka, Wòjcech Mëszk, Eùgeniô Lôska czë Alicjô Serkòwskô. Na zéńdzenim bëlo bòkadosc gôdków ò lëteraturze, kaszëbsczi pòezje a spiéwów. Nad wszëtczim mia bôczënk Wastnô Fela, chtërnô mùsza pewno slunëszkò zaczarzëc, kò czej jem dojachôl z zëmny Nordë, w Łubianie na niebie nie dozdrzôl jem niżódny blónë. Nót dodac, że wëspólòrganizatorã latoségò zéńdzeniô bëlo wejrowsczé Mùzeùm.

Read more

Wdzydzczi Zjôzd

Uffff… Móm przeżëté pòstãpny Midzënôrodny Zjôzd Kaszëbów. Dlô niechtërnëch XVIII-ti, dlô mie XVI-ti. W Chònicach a na Hélu jem nie béł 🙁 We Wdzydzach atrakcjów wiele! Kò to Dzień Kaszuba, temù chòcbë rëbną zupã mógł zjesc, a pòtemù dac sã na Kaszebszci Rodeo. Tã nawetka robią Kaszëba w drewnie! Lëdzy z rozmajitëch strón sã najachało jak wiedno skòpicą a jesz wicy. Drãgò òbrachòwac, kò rozlazło sã towarzëstwò pò nórtach skansenu. Fëst grzało, òsoblëwie pòd nym wiôldżim celtã, dze bëła biesada, temù béł jem czerwiony na gãbie colemało jak jaczi wieszczi. Wiesoło bëło, grałë rozmajité mùzyczné karna (wedle mie nôlepszi bëlë Zgriwańce) a nawetka wëstąpił jeden kabaret KWG. Móm nôdzejã, że kòńcertë Pawła Ruszkòwsczégò, Werónczi Kòrthals, Damroczi Kwidzyńsczi i Natalie Szroeder bëłë ùdałé, kò mùszelë më z białką rëchli jachac do Wejrowa. Do ùzdrzeniô za rok w Rëmi.

Kùńc plestaniô, niżi òbezdrzëta so òdjimczi… Read more

Znajeta tak co: Scynanié kani

SONY DSC

Wczerô tj. 23 czerwińca, tzn. na swiãtojańczi, abò sobótczi, béł jem na dwùch szpektôczlach pt. Scynanié kani. Nen stôrodôwny kaszëbsczi òbrzãd przedstôwióny béł ò 5 pò pôłnim w Wejrowie a pòtemù ò 7 wieczór w Strzelnie.

W Wejrowie sprôwcama negò widzawiszcza, prôwdã rzec hepeningù bëłë Téater Zymk, wejrowsczé Mùzeùm, Chùr Lutnia z Lëzëna, stowôra młodëch Kaszëbów Nowô Tatczëzna a Fundacja im. Księdza Profesora Włodzimierza Sedlaka. Pòchód z kanią (ekòlodze a òbróńcowie prawów zwierzãtów spòkójno – kania bëła dót – z szôtorów zrobionô a piórama nafùlowónô) wëszedł z Mùzeùm a rëgnął szasëjama Miasta bez deptak na rénk. Trzôskù a zadzëwòwaniô dało wiele. Przédné zewiszcze negò widzawiszcza bëło: Dobrô zmiana – zabic kaniã! Na kùńc, a bëło to kòle sztaturë Remùsa, czësto procëm zwëkòwi, Sãdzô kaniã ùwòlnił z wszelejaczich winów! Chòc tak sã sta ptôch nen lëchi, kò sedzy w nim jaczi demón czë czarownica, òstôł bez lëdzy rozszarpóny do nédżi, tak że pióra sëpnãłë na òbrôz malowóny bez Maceja Bibersteina a wejrowsczi flaster. Jesz na kùńc zaspiéwelë më kaszëbsczi himn: Zemia rodnô, pëszny kaszëbsczi kraju… a flot bierzącë z dodomù białkã, pònëkelë më na nordã Kaszëbsczi, do Strzelna.

Chcałobë sã napisac, że w Strzelnie bëło tak jak stôri zwëk kôże. Béł Łówczi, Rakôrz, Sãdzy, Szôłtës, Draszk, Żid niosący kòtë w miechù a Kat na kòniu, bëłë snôżé brutczi, co cygnãłë kawle, jaczich chłopów dostóną, wszëtkò bëło jak bë mia bëc, leno… Szkòda, że wikszosc pòstacëjów stojała staticzno na binie a nié, na przëmiôr na jaczi grzëpie westrzód łąków. Szkòda, że jãzëczi pòlsczi z kaszëbsczim bëłë tak baro wëmiészóné – wicy mie bë sã widzało, czejbë w całoscë bëło pò kaszëbskù, abò pò pòlskù… Në jo, ni ma co za wiele gniesc, kùńc kùńców kania w Strzelnie bëła scãtô (za drëdżim pòdjachanim do ni Kata, co miescy sã w normie, ë nijak nie dôwô leżnoscë do pògòrchë ani smiéchù), bez co wszëtczé nieszczescô, pladżi, grzéchë òstałë òd lëdzy òdnëkóné.

Tima co zorganizowelë latosé Scynanié kani w Wejrowie i Strzelnie wiôldżé Bóg zapłac. Pò tak czims człowiek czëje sã wiele lżi…

PS.

W Strzelnie na zôczątkù widzawiszcza Scynaniô, stojącë parót, zaspiéwelë më himn kaszëbsczi, tj. Tam dze Wisła òd Krakòwa… Czej më dospiéwelë do Krakòwa katowsczi kóń z redoscë wiesół zarżôł… Bëło to dlô mie jak znak. Pò prôwdze nadzwëkòwi symbòl. Niechtërny wiedzą ò co jidze 😉

PS.2

Dlô nëch, co chcą wiedzec, cëż to je za dzywny zwëk no Scynanié kani krótczé jinfò pò pòlskù pòd òdjimkama . Read more

Ne starnë ùżëwôją kùszków (an. cookies). Przezérając je bez zjinaczi ùstôwù przezérnika dôwôsz zgòdã do jich spamiãtëwaniô.