Znajeta tak co: Jastrë

Wszëtczégò bëlnégò na Jastrë!
Z lëżnoscë negò zymkòwégò swiãta dôwóm pôrã czekawinków. Pierszô je ò bãblowanim w Jastrową Niedzelã.
No bùdzenié bãbnã lëdzy, bë wstewelë na rezurekcjã przede wszëtczim znóné je z Jastarnie – kò do dzysô dnia tã bãblëją, co móże òbezdrzec TUWÒ. Równak przódë lat ë w jinszich parafiach na Pòmòrzim nen zwëk bél praktikòwóny. Chòcbë w Wësënie, ò czim pisze ks. Pòdlaszewsczi w artiklu „Zarys historii parafii wysińskiej” („Kaszuby” dodôwk do „Gazety Kartuskiej”, nr 9/1937 r.):

Żlë gôdómë ò Jastrach, tej mùszi nadczinąc ò kaszëbsczich dëgùsach. Ò tim zwëkù pisôl do „Gazety Kartuskiej” (nr 46 z 1938 r.) Jan spòd Kòscérznë: Continue reading “Znajeta tak co: Jastrë”

Znajeta tak co: Wierzba bije!

Wierzba bije, jô nie bijã.
Za tidzéń – wiôldżi dzéń.
Za nocë trzë ë trzë – są Jastrë!

Tak sã czedës w Palmową (abò Kwietną) Niedzelã wòlalo, bijącë wierzbòwima wietewkama sąsôdów.

Swiãcónô palma bëla (a czãsto jesz je) zatikónô za swiãti òbrôz, żebë chronic dodóm przed ùderzenim piorëna. Òb czas grzëmòtë òbchôdalo sã téż chëcz a bùdinczi na gbùrstwie z żôlącyma sã palmama, abë dim òdwrócyl piorën.

Palma bëla òsoblëwie wôżnô dlô gbùrów, jaczi wtikalë jã w zemiã, bë ta dobrze rodzëla a pòla bëlë chronioné przed gradã. Przódë bél jesz zwëk wklôdaniô palmów do gãsëch gniôzd, żebë z jajów welôzlë zdrowé gąsątka, a do kòszków z pszczolama, abë ne dôwalë wicy miodu. Palma chronia mlékò przed psëcym a rëbacczé sécë przed zlim òkã czarownicë.

Wôrt téż przëpòmnąc, że czlowiekòwi, jaczi jedną baszkã z palmë pôlk gardlo nie bòlalo.

Jem gwës, że swiãconé palmë w niejednym kaszëbsczim dodomie są dze w domikù abò jizbie za òbrôz zatklé. Blós czekawé, czë są jesz taczi lëdze, co biją palmą swòjëch sąsôdów abò chòc jedną baszkã zjedlë…

Pòwiesc Aùgùstina Necla w kòmiksu!


Spisënk pòlsczich kòmiksów, w jaczich móże nalezc kaszëbsczé drobnotë, òpùblikòwôl jem na nym blogù w gromicznikù 2018 rokù (nalézeta gò TUWÒ). Nen spisënk jesz nie je fùl, le pòmalinkù, z pòmòcą żëczlëwëch lëdzy, m.jin. Tomôsza Meringa, Henrika Czonstczi, Piotra Pieniążka czë Mareka Adamkòwicza, dopisëjã nowé title.
Ò kòmiksu zrëchtowónym na spòdlim pòwiescë „Krwawy sztorm” Aùgùstina Necla (1902-1976) òpòwiedzôl mie Macéj Tamkùn – zó co jemù baro dzãkùjã!
Òbrôzkòwi „Krwawy sztorm” bél drëkòwóny w latach 1994-95 w pùcczim cządnikù „Gazeta Nadmorska”. Scenarnik napisôl Krësztof Misdzol (pòl. Krzysztof Miśdzioł), zôs céchùnczi òd dzélu 1 do 4 robil Macéj Tamkùn, a òd dzélu 5 do 21 Béjata Glosa (pòl. Beata Glosa).
Tuwò dlô przerównaniô a òszmakaniô dôwajã dwie próbczi:

Krwawy Sztorm Augustyn Necel komiks
“Gazeta Nadmorska” nr 37, 1994 r.
Augustyn Necel komiks
“Gazeta Nadmorska” nr 44, 1994 r.

Wicy sztëczków „Krwawego sztormu” mdze móg òbezdrzec latos pòd kùńc lżëkwiata na wëstawie w Wejrowsczim Mùzeùm.

Cëż na Józefa robic? Swiãtowac!

Cëż më mómë dzysô za dzéń? Doch 19 strëmiannika – swiãtégò Józefa! Òd te dnia dlô Kaszëbów swój pòczątk miôl ZYMK. Chòcbë métrowé smiotë mielë pòla przëkrëté, tej:

Na swiãtégò Józwa przez pòle brózda

Alois Langhammer, k. 1850 r. (zdrój: polona.pl)

Miono Józef, jaczé bëlo dosc czãsto na chrzce dôwóné*, naji starkòwie przerôbialë na rozmajité ôrtë. W „Słowôrzu” ks. B. Zëchtë mómë hewò taką lëstã:
Józef, Józefk, Józk, Józkala, Józul, Józulk, Józwa, Jófka, Jufk, Jazef, Jop, Jopk, Jópa, Jópka, Jocha, Jochal, Jochin, Jefk, Ówa, Ówk. Continue reading “Cëż na Józefa robic? Swiãtowac!”

Dzéń Jednotë Kaszëbów w Kòsôkòwie

W niedzelã 18 strëmiannika 2018 r. w Kòsôkòwie lëdzëska sã zeszlë, bë: sã zeńc, co kùpic, pògadac, zagrac na akòrdiónach a kòl leżnoscë pòbic rekòrd, në a téż, bë negò akòrdiónowégò graniô pòslëchac…
Zakùpë mést sã ùdalë, kò sprzedôwającëch a zachów wszelejaczich bëlo skòpicą. Òd gôdaniô na kòrridorach bëlo dosc glosno. 276 sztëk lëdzy na akòrdiónach zagralo, le rekòrdu nie pòbilo. A kùliż bëlo slëchającëch? Jak to gôdają – z grëpą a jesz wicy.
Jô téż tam bél, chòdzyl, gôdôl, òbzérôl, zjimôl aparatã, co mie w òkò wpadlo, a téż òpòwiôdôl jem dzecóm ò Mariolce
Niżi czile fòtografków:

Wëzgódka: dze są diôbelsczé skrzëpce?

Continue reading “Dzéń Jednotë Kaszëbów w Kòsôkòwie”

Białczi, niastë, kòbiétë a niewiastë

Na zôczątk cos do smiéchù:

Zdrój: “Przyjaciel Ludu Kaszubskiego”, nr 10/1938 r. (Jąn Sas = Jón Patock)

Z leżnoscë Swiãta Bialków ùmëslôl jem so napisac co ò bialkach, leno jô, biédny chlop, nie jem w sztãdze bialczi òpisac. Temù zazdrzôl jem do „Słowôrza” ks. Bernata Zëchtë (Ksądz i niewiasta z jednégò casta.), a wëpisôl kąsk przëslowiów, jaczé tikają sã negò pësznégò ôrtu lëdzkòscë. Leno sã bialczi nie òbrôżôjta, kò to je prosto prosté chlopsczé na Waju wezdrzenié  🙂

 Białka (w znaczenim ‘kòbiéta’):
Białka bez chłopa to jak kóń bez ùzdë.
Białka bez wstëdu to jak strawa bez solë.
Trzëmac białkã za słowò, a rëbã za ògón to na jedno wëchôdô.
Kòniowi nie dowiérzôj z tëłu, psu z przódkù, a białce z niżódny stronë.
Białka i diôbeł chôdają jedną i tą samą drogą.

Continue reading “Białczi, niastë, kòbiétë a niewiastë”

Promòcjô Mariolczi

Dzysô, tj. we wtórk 6. strëmiannika, bél jem razã a Mariolką w Spòdleczny Szkòle nr 4 w Redze. Na zéńdzeniach z dzecama móże sã baro wiele czekawëch rzeczi dowiedzec, np. jak bë miôl wëzdrzec pisôrz… Hewò nen mùszi:

  1. bëc òblokłi w żaczét,
  2. nosëc czôpk,
  3. chòdzëc w martensach,
  4. òblokac różewą kòszlã,
  5. miec za ùchã wsadzoné pisadło,
  6. znac jãzëczi,
  7. miec fantazjã,
  8. dobrze pisac,
  9. slëchac,
  10. bëc czësti.

Dzecë sprzedelë mie téż recept na bëlną ksążkã. Nôlepszô jak takô hòrrorrowatô, wëzgódkòwô a kriminalnô. Mùszą w ni bëc fantasticzné stwòrzenia, kòtë ë… lizaczi.

Wiôldżé bóg zaplac dzecóm za ne pòradë a zajinteresowanié, a jejich szkólny, Mónice Kùbisôk (pisôrce!), za rôczbã!

Kaszëbsczé drobnotë w pòlsczim kòmiksu


Rëchli pisôl jem ò kòmiksach pò kaszëbskù, terôzka chca przedstawic brzôd sznëkrowaniô za pòlsczima òbrôzkòwima òpòwiôstkama, w jaczich móże nalezc co ò Kaszëbach. Donëchczas ùdalo mie sã zebrac cziledzesąt titlów. Òglowò nëch „drobnotów”, òsoblëwie jãzëkòwëch, za wiele nie je.
Kąsk je kòmiksów namienionëch pòmòrsczi historëji, m.jin. òpòwiôdającëch ò strzédnëch stalatach np. Doman. W cieniu Światowida, Konungahela 1136 – Słowiańska wyprawa, czë cządze 2. swiatowi wòjnë, np. Laś piaśnicki, Szczęściarz z rocznika 1917, Pierwsi w boju. Obrona Poczty Polskiej w Gdańsku, Westerplatte. Załoga śmierci. Dosc wiele je graficznëch òpòwiesców ò Gdinie, chòcbë: Miasto z widokiem, Morskie Marzenie Polski. Projekt Gdynia 1923, Okno na świat. Sztrejczi we Gduńskù a pòwstanié Solidarnoscë téż nalazlë swój plac – tuwò mùszi nadczidnąc chòcbë ò wëdónym w drëdżim òbiégù kòmiksu Jaceka Fedorowicza Solidarność 500 pierwszych dni.
Kaszëbi czë kaszëbsczé môle pòjôwiają sã téż w kriminalnëch kòmiksach ò przigòdach kapitana Żbika, czë kòmiksu Kapitan Wrona.
Dzél kòmiksów pòwsta na spòdlim kaszëbsczich czë pòmòrsczich òpòwiedniów. Do nëch slëchają chòcbë: Mistral. Opowieść o dzielnym rybaku z Ustki, Opowieści znad Bałtyku, Ostatni wynalazek.
Żlë zôs jidze ò kòmiksë reklamòwé a promòcyjné jinstitucjów czë miast na Kaszëbach, to mùszi tuwò nadczidnąc m.jin. ò taczich titlach jak: Dzień pod Trójmiastem, czyli wycieczka do Wejherowa, O Muzeum w Wejherowie snuta komiksem opowieść czë Ślub nad Białą. O powstaniu Wejherowa i Kalwarii Wejherowskiej opowieść komiksowa.
Mrëgającë òkã, to do nëch kaszëbsczich „drobnotów” móże jesz zarechòwac bòhatérów rodã z Kaszëb, to je kapitana Klossa, Janka Kòsa czë Benka Dampca 😉
Òglowò widzec je, że w pòlsczich kòmiksach Kaszëbi przedstawióny są baro stereòtipiczno (rëbôk, gbùr, wëpëskòwónô bialka), kaszëbsczi jãzëk je rzôdkò wëzwëskóny (czãsto zôpis je fòneticzny, bez kaszëbsczich znaków). Kaszëbi prosto robią jakno spòdlé przińdnëch bòhatérów, abò są ùkrëti pòd pòzwama Pòmòrzanów.

Niżi spisënk nëch kòmiksów, wedle mie, nôwôżniészëch, zebrónëch za régą alfabétu:

[1.]
Benek Dampc i trup sąsiada, scen. Jerzy Szyłak, rës. Robert Służały, Wrocław 2003 – nen zsziwk a czile pòstãpnëch to seriô kriminalnëch kòmiksów, chtërnëch przińdnym bòhatérą je Benek Dampc. Mô òn kaszëbsczé nôzwëskò, rodzony je w Pùckù, ale wëchòwóny w Krakòwie, temù téż za wiele z kaszëbiznë jemù nie òstalo.

Continue reading “Kaszëbsczé drobnotë w pòlsczim kòmiksu”

Znajeta tak co: Pòpielnô Strzoda, sledzowi czas a… swiãti Walãti

Hewò 14 gromicznika 2018 rokù Pòpielnô Strzoda zeszla sã w grëpie ze swiãtim Walãtim… Ti co, zapôdnym mòdlã, fejrëją dzysô Dzéń Zakòchónëch, mają jiwer jakùż pògòdzëc pòstny dzéń z miodnyma kùskama 🙂 Na Kaszëbach przódë lat takich klopòtów nicht ni miôl, doch swiãti Walãti bél patronã chòrëch na krãpë (padawicã), co dlô lëdzy bëlo znakã òpãtaniô bez zlégò dëcha. Pewno stąd zwąn sã nen walãtińsczi diôbel, chtërnégò czarownice zadôwalë w jedzenim. Në cëż, òpãtóny a zakòchóny to je czasã to jistné 🙂

Swiãti Walãti, grafika Trézë Langhamer, kòle 1837 r. Zdrój: polona.pl

Continue reading “Znajeta tak co: Pòpielnô Strzoda, sledzowi czas a… swiãti Walãti”

Znajeta tak co: Zôpùstë

Pewno niejedny mògą bëc zadzëwòwóny, że dopiérze dzysô, w niedzelã a nié tzw. Sëti Czwiôrtk, dôwajã òdjimk z pùrclama, ale tak pò prôwdze to dopiérze dzysô zaczinają sã kaszëbsczé ZÔPÙSTË. W nym cządze òd niedzele do wtórkù przed Pòpielną Strzodą, bëlë jadlé pùrcle, plińce a wiele miãsa – W zôpùstë mùszi bëc miãso, bò chto w zôpùstë nie je miãsa, tegò mëdżi òb lato zjedzą.
Jak pòdôwô ks. B. Zëchta (Słowôrz, t. VI, s. 185) „Chłopi kaszubscy spędzają zapusty szczególnie na zabawach tanecznych, które miały niegdyś za cel wywołać urodzaj, szczególnie lnu i zboża”. Zôpùstny tuńc, zdrowiô kùńc – pòwiôdô przëslowié. Òsoblëwi bél tuńc na dobri len – bialczi wësok skôkalë, abë jim len wësok ùrós. Zëchta pòdôwô téż (t. II, s. 353), że „magiczny taniec na dobry len wykonywany [był] zwykle przez starszą kobietę naokoło lnu lub z garścią lnu za pasem.”.
W XIX stalatim, w sobòtã przed zôpùstama, pòjôwiôl sã we wsach tzw. zôpùstny kóń (Zëchta, t. II, s. 199), nierôz w towarzëstwie jinszich maszkarów – miedwiédza, kòzla a bòcóna, jaczi „porywał dziobem placki ze spiżarni” (Zëchta, t. VI, s. 185).
Króm nëch zwëków ks. Zëchta wspòminô jesz ò rëbôkach, jaczi w pòniedzôlk a wtórk mielë tzw. zesziwinë – ùroczësté szëcé niewòdu na losose.

Hewò, nadzwëk smaczné plińce, pieklé bez mòjã starkã Dankã, nié le w zôpùstë: